Nguyên nhân gây bướu giáp: Điều gì khiến tuyến giáp phì đại?

Bướu giáp là tình trạng tuyến giáp to hơn bình thường. Nguyên nhân phổ biến nhất trên thế giới thường là thiếu i-ốt trong chế độ ăn. Cơ thể cố gắng tạo hormone bằng cách làm tuyến giáp lớn lên. Bệnh tự miễn như Hashimoto hoặc Graves cũng có thể liên quan. Chỉ bác sĩ mới xác định được nguyên nhân chính xác dựa trên tình trạng của từng người.

Tuyến giáp nằm ở phía trước cổ, có hình dạng giống cánh bướm. Tuyến này sản xuất hormone giúp điều hòa chuyển hóa năng lượng trong cơ thể. Khi tuyến giáp phì đại, người ta gọi là bướu giáp. Tình trạng này có thể xảy ra ở bất kỳ độ tuổi nào và không phải lúc nào cũng kèm theo rối loạn chức năng tuyến giáp.

Theo Mayo Clinic, bướu giáp có thể là sự to đều toàn bộ tuyến hoặc do một hoặc nhiều nhân (nốt) hình thành bên trong. Ở nhiều nơi trên thế giới, thiếu i-ốt vẫn là nguyên nhân hàng đầu. Tại Việt Nam, theo thông tin từ Bệnh viện Nội tiết Trung ương, thiếu i-ốt từng phổ biến ở một số vùng miền núi và đồng bằng, dù hiện nay muối i-ốt đã được sử dụng rộng rãi.

Thiếu i-ốt – nguyên nhân phổ biến nhất trên thế giới

I-ốt là nguyên liệu cần thiết để tuyến giáp tạo hormone. Khi lượng i-ốt trong khẩu phần ăn thấp hơn nhu cầu, tuyến giáp nhận tín hiệu từ hormone TSH của tuyến yên và cố gắng bù đắp bằng cách tăng kích thước. Quá trình này dẫn đến phì đại. Đây là cơ chế thích nghi của cơ thể.

Ở những khu vực thiếu i-ốt kéo dài, bướu giáp có thể xuất hiện ở nhiều người trong cùng cộng đồng. Tại Việt Nam, việc bổ sung i-ốt vào muối ăn đã giúp giảm đáng kể tỷ lệ này. Tuy nhiên, một số người vẫn có thể gặp tình trạng nếu chế độ ăn hạn chế muối hoặc thực phẩm chứa i-ốt như hải sản, sữa.

Bệnh tự miễn làm tuyến giáp phì đại

Hệ miễn dịch đôi khi tấn công nhầm vào mô tuyến giáp, dẫn đến viêm và thay đổi kích thước. Hai bệnh tự miễn thường gặp liên quan đến bướu giáp là viêm tuyến giáp Hashimoto và bệnh Graves.

Trong viêm tuyến giáp Hashimoto, mô tuyến bị tổn thương dần, hormone giảm xuống. Tuyến yên tăng tiết TSH để kích thích, khiến tuyến giáp to ra. Tình trạng này thường liên quan đến suy giáp. Ngược lại, bệnh Graves tạo ra kháng thể kích thích tuyến giáp hoạt động quá mức, vừa tăng hormone vừa làm tuyến to. Đây là nguyên nhân phổ biến của cường giáp.

Theo Cleveland Clinic, cả hai bệnh tự miễn này đều có thể khiến tuyến giáp phì đại theo cơ chế khác nhau. Yếu tố di truyền và giới tính nữ có thể làm tăng khả năng xuất hiện.

Nhân tuyến giáp và bướu giáp đa nhân

Đôi khi tuyến giáp không to đều mà xuất hiện một hoặc nhiều khối nhỏ gọi là nhân. Khi có nhiều nhân, người ta gọi là bướu giáp đa nhân. Hầu hết nhân là lành tính, nhưng vẫn cần được đánh giá để loại trừ khả năng khác.

Nguyên nhân hình thành nhân chưa được hiểu rõ hoàn toàn. Yếu tố di truyền, môi trường và chế độ ăn có thể đóng vai trò. Một số nhân sản xuất hormone thừa, một số khác không ảnh hưởng đến chức năng. Tìm hiểu thêm về nhân tuyến giáp giúp người đọc hiểu rõ hơn sự khác biệt giữa các dạng bướu.

Bướu giáp lan tỏa khác với bướu có nhân ở chỗ toàn bộ tuyến to đều. Bạn có thể tham khảo thêm thông tin về bướu giáp lan tỏa và bướu giáp nhân để phân biệt.

• Thiếu i-ốt trong chế độ ăn
• Viêm tuyến giáp Hashimoto
• Bệnh Graves
• Nhân tuyến giáp đơn hoặc đa nhân
• Thay đổi hormone trong thai kỳ hoặc tuổi dậy thì
• Một số loại thuốc như lithium hoặc amiodarone
• Viêm tuyến giáp do nhiễm trùng hoặc nguyên nhân khác
• Ung thư tuyến giáp (hiếm gặp)

Các yếu tố khác có thể liên quan

Trong thai kỳ, hormone hCG do nhau thai tiết ra có thể kích thích nhẹ tuyến giáp, khiến tuyến hơi to. Sau khi sinh, kích thước thường trở lại bình thường. Tuổi dậy thì và giai đoạn mãn kinh cũng đôi khi liên quan đến sự thay đổi kích thước tạm thời.

Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến tuyến giáp. Lithium dùng trong một số bệnh lý tâm thần và amiodarone dùng cho rối loạn nhịp tim là hai ví dụ thường được nhắc đến. Phơi nhiễm bức xạ vùng cổ hoặc ngực trong quá khứ cũng có thể tăng nguy cơ.

Theo NHS, bướu giáp còn có thể xuất hiện khi tuyến giáp bị viêm (thyroiditis) hoặc do thay đổi hormone tự nhiên. Ung thư tuyến giáp là nguyên nhân hiếm, nhưng bất kỳ khối sưng nào ở cổ cũng cần được bác sĩ kiểm tra.

Ai có nguy cơ cao hơn?

Phụ nữ gặp tình trạng này nhiều hơn nam giới. Người trên 40 tuổi, có tiền sử gia đình mắc bệnh tuyến giáp, hoặc từng sống ở vùng thiếu i-ốt có thể có nguy cơ cao hơn. Tiền sử xạ trị vùng cổ cũng là yếu tố cần lưu ý.

Không phải ai có yếu tố nguy cơ cũng sẽ bị bướu giáp. Ngược lại, một số người không có yếu tố rõ ràng vẫn có thể xuất hiện. Điều quan trọng là nhận biết sớm và theo dõi.

Khi nào nên gặp bác sĩ?

Nếu bạn thấy sưng ở phía trước cổ, cảm giác vướng khi nuốt, khàn tiếng kéo dài hoặc khó thở, nên đi khám. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm chức năng tuyến giáp và siêu âm tuyến giáp để đánh giá chính xác.

Bướu giáp nhỏ, không gây triệu chứng và chức năng tuyến bình thường đôi khi chỉ cần theo dõi định kỳ. Việc điều trị phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể. Không nên tự ý dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng mà không có chỉ định.

Hiểu rõ các nguyên nhân giúp bạn yên tâm hơn khi theo dõi sức khỏe. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào bất thường ở vùng cổ, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ để được giải thích phù hợp với tình trạng cá nhân.