Bệnh Addison (Suy tuyến thượng thận): Nguyên nhân, triệu chứng và điều trị
Bệnh Addison là tình trạng tuyến thượng thận không sản xuất đủ hormone cortisol và aldosterone. Bệnh còn được gọi là suy tuyến thượng thận nguyên phát. Triệu chứng thường xuất hiện từ từ như mệt mỏi kéo dài, sụt cân và da sẫm màu hơn. Bệnh có thể được kiểm soát tốt bằng liệu pháp thay thế hormone. Việc nhận biết sớm và theo dõi cùng bác sĩ chuyên khoa giúp người bệnh duy trì cuộc sống gần như bình thường.
Trong bài viết này bạn sẽ tìm thấy:
Những điểm chính cần nhớ
- Bệnh Addison xảy ra khi tuyến thượng thận bị tổn thương và không sản xuất đủ cortisol cùng aldosterone.
- Nguyên nhân phổ biến nhất ở nhiều quốc gia là phản ứng tự miễn của cơ thể.
- Triệu chứng thường phát triển chậm: mệt mỏi kéo dài, sụt cân, thèm ăn mặn và da sẫm màu hơn ở một số vùng.
- Cơn suy thượng thận cấp là tình trạng cấp cứu y tế cần được xử lý ngay tại bệnh viện.
- Điều trị chính là thay thế hormone thiếu hụt suốt đời dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
- Với điều trị đúng cách, hầu hết người bệnh có thể sống khỏe mạnh và hoạt động bình thường.
Bệnh Addison là gì?
Bệnh Addison là một rối loạn nội tiết hiếm gặp. Tuyến thượng thận nằm phía trên hai quả thận. Phần vỏ của tuyến này chịu trách nhiệm sản xuất cortisol và aldosterone. Khi phần vỏ bị tổn thương nặng, lượng hormone này thấp hơn mức bình thường. Cơ thể không còn đủ hormone để điều hòa huyết áp, cân bằng muối nước và đáp ứng với stress.
Theo Cleveland Clinic, bệnh còn được gọi là suy tuyến thượng thận nguyên phát. Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp hơn ở người từ 30 đến 50 tuổi. Nếu được chẩn đoán và điều trị kịp thời, người bệnh vẫn có thể duy trì cuộc sống gần như bình thường.
Cortisol giúp cơ thể phản ứng với stress, duy trì huyết áp và mức đường huyết ổn định. Aldosterone giúp thận giữ natri và thải kali. Khi cả hai hormone này thiếu hụt, nhiều chức năng quan trọng của cơ thể bị ảnh hưởng.
Nguyên nhân gây bệnh Addison
Hầu hết trường hợp bệnh Addison ở các nước phát triển do hệ miễn dịch tấn công nhầm mô tuyến thượng thận. Đây gọi là bệnh tự miễn. Quá trình phá hủy diễn ra từ từ trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Khi khoảng 90% vỏ tuyến bị tổn thương, triệu chứng mới rõ ràng.
Theo Mayo Clinic, các nguyên nhân khác bao gồm nhiễm trùng như lao, HIV hoặc nấm; chảy máu vào tuyến thượng thận; khối u di căn; và một số rối loạn di truyền. Ở những vùng còn lưu hành bệnh lao, nhiễm trùng vẫn là nguyên nhân đáng kể. Bạn có thể tìm hiểu chi tiết hơn về nguyên nhân bệnh Addison trong bài viết chuyên sâu.
- Phản ứng tự miễn tấn công vỏ tuyến thượng thận (phổ biến nhất)
- Nhiễm trùng lao, HIV hoặc nấm
- Xuất huyết hoặc nhồi máu tuyến thượng thận
- Khối u di căn đến tuyến thượng thận
- Một số bệnh di truyền hiếm gặp
- Phẫu thuật cắt bỏ cả hai tuyến thượng thận
Người có các bệnh tự miễn khác như đái tháo đường type 1 hoặc suy giáp có thể có nguy cơ cao hơn. Tuy nhiên, không phải ai có bệnh tự miễn đều sẽ mắc bệnh Addison.
Triệu chứng của bệnh Addison
Triệu chứng thường xuất hiện từ từ và dễ bị nhầm với mệt mỏi thông thường hoặc các bệnh khác. Nhiều người chỉ phát hiện khi triệu chứng đã rõ hoặc khi gặp stress mạnh.
Theo NHS, các dấu hiệu thường gặp gồm mệt mỏi kéo dài, sụt cân không rõ lý do, thèm ăn mặn và da sẫm màu hơn ở các nếp gấp, sẹo hoặc niêm mạc miệng. Bạn có thể đọc thêm về triệu chứng bệnh Addison để hiểu rõ hơn từng biểu hiện.
- Mệt mỏi ngày càng tăng, ngay cả khi nghỉ ngơi
- Sụt cân và giảm cảm giác thèm ăn
- Da sẫm màu hơn (tăng sắc tố), đặc biệt ở nếp gấp, sẹo, nướu răng
- Chóng mặt khi đứng dậy do huyết áp thấp
- Thèm ăn mặn
- Đau bụng, buồn nôn, nôn hoặc tiêu chảy
- Đau cơ hoặc khớp
- Thay đổi tâm trạng, dễ cáu gắt hoặc trầm cảm nhẹ
Ở phụ nữ, kinh nguyệt có thể không đều và giảm ham muốn tình dục. Triệu chứng có thể nặng hơn khi cơ thể gặp stress như nhiễm trùng hoặc phẫu thuật. Không phải ai cũng có đủ tất cả các triệu chứng nêu trên.
Suy tuyến thượng thận nguyên phát và thứ phát
Bệnh Addison là suy tuyến thượng thận nguyên phát, nghĩa là tổn thương nằm ngay tại tuyến thượng thận. Ngược lại, suy tuyến thượng thận thứ phát xảy ra khi tuyến yên không tiết đủ ACTH – hormone kích thích tuyến thượng thận sản xuất cortisol.
Điểm khác biệt quan trọng là suy thứ phát thường không gây tăng sắc tố da và ít ảnh hưởng đến aldosterone. Việc phân biệt hai loại này rất quan trọng vì hướng điều trị có thể khác nhau. Bạn nên tìm hiểu chi tiết tại bài suy tuyến thượng thận nguyên phát và thứ phát.
Bác sĩ sẽ dựa vào xét nghiệm hormone ACTH và cortisol để phân biệt. Kết quả cần được bác sĩ chuyên khoa nội tiết giải thích trong bối cảnh triệu chứng và tiền sử bệnh của từng người.
Cơn suy thượng thận cấp
Cơn suy thượng thận cấp (còn gọi là cơn Addison) là biến chứng nguy hiểm nhất. Tình trạng này xảy ra khi cơ thể đột ngột thiếu cortisol nghiêm trọng, thường do nhiễm trùng, chấn thương, phẫu thuật hoặc ngừng thuốc đột ngột.
Theo MedlinePlus, các dấu hiệu có thể xuất hiện nhanh: yếu toàn thân nặng, đau bụng hoặc lưng dữ dội, nôn mửa nhiều, huyết áp tụt, lú lẫn hoặc mất ý thức. Đây là cấp cứu y tế. Người bệnh cần được đưa đến bệnh viện ngay lập tức.
Người đã được chẩn đoán bệnh Addison thường được hướng dẫn mang thẻ báo động y tế và bộ kit tiêm hormone khẩn cấp. Việc nhận biết sớm và xử trí kịp thời giúp tránh hậu quả nghiêm trọng. Tìm hiểu thêm về cơn suy thượng thận cấp để biết cách phòng ngừa và nhận biết.
Cách chẩn đoán bệnh Addison
Chẩn đoán bệnh Addison không dựa vào một xét nghiệm duy nhất. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ tiền sử, khám lâm sàng và chỉ định các xét nghiệm phù hợp. Xét nghiệm máu thường đo cortisol buổi sáng, ACTH, natri, kali và các kháng thể liên quan đến tự miễn.
Nghiệm pháp kích thích ACTH (Synacthen test) là xét nghiệm quan trọng để đánh giá khả năng đáp ứng của tuyến thượng thận. Bác sĩ cũng có thể chỉ định chụp CT hoặc MRI để quan sát hình ảnh tuyến thượng thận và tuyến yên. Kết quả xét nghiệm luôn cần được bác sĩ chuyên khoa giải thích dựa trên tình trạng tổng thể của người bệnh. Bạn có thể tham khảo thêm về xét nghiệm chức năng tuyến thượng thận.
Không nên tự diễn giải kết quả xét nghiệm. Các khoảng tham chiếu có thể khác nhau giữa các phòng xét nghiệm và phải được đánh giá trong bối cảnh lâm sàng cụ thể.
Điều trị bệnh Addison
Mục tiêu điều trị là thay thế các hormone mà cơ thể không còn sản xuất đủ. Người bệnh cần dùng thuốc glucocorticoid để thay cortisol và thường dùng thêm mineralocorticoid để thay aldosterone. Việc điều trị phải được bác sĩ chuyên khoa nội tiết theo dõi và điều chỉnh cá nhân hóa.
Theo NIDDK, thuốc được dùng suốt đời. Liều lượng có thể cần tăng tạm thời khi bị ốm, phẫu thuật hoặc stress mạnh. Người bệnh không bao giờ được tự ý ngừng thuốc. Chi tiết về các phương pháp điều trị được trình bày trong bài điều trị bệnh Addison.
Ngoài thuốc, bác sĩ có thể hướng dẫn tăng lượng muối trong chế độ ăn ở một số trường hợp, đặc biệt khi thời tiết nóng hoặc sau khi vận động nhiều. Việc theo dõi định kỳ giúp đảm bảo liều lượng phù hợp và phát hiện sớm các vấn đề khác.
Bác sĩ chuyên khoa nội tiết sẽ cá nhân hóa phác đồ điều trị dựa trên triệu chứng, kết quả xét nghiệm và lối sống của từng người. Không có một liều lượng chung cho tất cả mọi người.
Sống chung với bệnh Addison
Với điều trị đúng và theo dõi đều đặn, hầu hết người mắc bệnh Addison có thể sống khỏe mạnh, làm việc và tham gia các hoạt động bình thường. Điểm quan trọng là tuân thủ thuốc hàng ngày và biết cách xử trí khi cơ thể gặp stress.
Người bệnh nên mang theo thẻ báo động y tế ghi rõ tình trạng bệnh và thuốc đang dùng. Nhiều người được hướng dẫn mang theo bộ kit tiêm hormone để dùng trong trường hợp cấp cứu. Việc trao đổi thường xuyên với bác sĩ giúp điều chỉnh liều khi cần thiết, ví dụ trước khi phẫu thuật hoặc khi bị nhiễm trùng.
Một số người có thể phát triển thêm các bệnh tự miễn khác theo thời gian. Do đó, bác sĩ thường khuyến nghị kiểm tra định kỳ chức năng tuyến giáp và các xét nghiệm liên quan khác. Liên hệ với nhóm hỗ trợ bệnh nhân cũng có thể giúp chia sẻ kinh nghiệm sống chung với bệnh.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Nếu bạn cảm thấy mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân, sụt cân, chóng mặt khi đứng dậy hoặc da sẫm màu hơn bất thường, hãy trao đổi với bác sĩ. Những triệu chứng này có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau và cần được đánh giá y tế.
Người đã được chẩn đoán bệnh Addison cần gặp bác sĩ ngay nếu xuất hiện triệu chứng nặng lên đột ngột như nôn mửa liên tục, đau bụng dữ dội, chóng mặt nhiều hoặc lú lẫn. Trong trường hợp nghi ngờ cơn suy cấp, hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu.
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục. Việc chẩn đoán và điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa thực hiện dựa trên tình trạng cụ thể của từng người.
Các bài viết liên quan
Để hiểu sâu hơn từng khía cạnh của bệnh Addison, bạn có thể tham khảo các bài viết chuyên sâu dưới đây:
Các câu hỏi thường gặp
Bệnh Addison có chữa khỏi hoàn toàn không?
Hiện nay chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn bệnh Addison. Điều trị chính là thay thế hormone thiếu hụt suốt đời. Với việc dùng thuốc đúng cách và theo dõi định kỳ, hầu hết người bệnh có thể sống khỏe mạnh gần như bình thường.
Bệnh Addison có di truyền không?
Hầu hết trường hợp bệnh Addison do phản ứng tự miễn, không di truyền trực tiếp. Tuy nhiên, một số dạng hiếm liên quan đến rối loạn di truyền hoặc hội chứng tự miễn đa tuyến. Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tự miễn có thể có nguy cơ cao hơn một chút.
Người mắc bệnh Addison có thể mang thai được không?
Nhiều phụ nữ mắc bệnh Addison vẫn mang thai an toàn nếu được theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ chuyên khoa nội tiết và sản khoa. Liều hormone có thể cần điều chỉnh trong thai kỳ. Việc lập kế hoạch trước khi mang thai rất quan trọng.
Cơn suy thượng thận cấp nguy hiểm như thế nào?
Cơn suy thượng thận cấp là tình trạng cấp cứu y tế. Nếu không được xử trí kịp thời có thể dẫn đến tụt huyết áp nặng, mất ý thức và đe dọa tính mạng. Người bệnh cần được đưa đến bệnh viện ngay khi nghi ngờ.
Tại sao người bệnh Addison thường thèm ăn mặn?
Aldosterone giúp cơ thể giữ natri. Khi thiếu hormone này, cơ thể mất muối qua nước tiểu, dẫn đến cảm giác thèm ăn mặn. Đây là một trong những triệu chứng đặc trưng có thể giúp bác sĩ định hướng chẩn đoán.
Bệnh Addison có liên quan đến đái tháo đường không?
Bệnh Addison tự miễn đôi khi đi kèm với các bệnh tự miễn khác như đái tháo đường type 1 hoặc suy giáp. Không phải tất cả người mắc bệnh Addison đều bị đái tháo đường, nhưng bác sĩ thường kiểm tra thêm các bệnh liên quan.
Tôi cần làm gì khi bị ốm nếu đang điều trị bệnh Addison?
Khi bị ốm, nhiễm trùng hoặc stress mạnh, cơ thể thường cần nhiều hormone cortisol hơn. Người bệnh cần liên hệ bác sĩ để được hướng dẫn điều chỉnh liều tạm thời. Không tự ý thay đổi liều lượng mà không có chỉ định của bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
Đã được kiểm duyệt y khoa
Bài viết này đã được kiểm duyệt y khoa bởi BS. Lee (FRACP, MBBS, PhD), bác sĩ chuyên khoa nội tiết, nhằm đảm bảo thông tin chính xác, được cập nhật và dựa trên các bằng chứng khoa học.
Lần cập nhật y khoa gần nhất: 18/10/2026