Những yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm HbA1c

Xét nghiệm HbA1c phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 2 đến 3 tháng. Một số yếu tố có thể làm kết quả cao hơn hoặc thấp hơn mức phản ánh thực tế. Điều này thường liên quan đến tuổi thọ của hồng cầu hoặc cấu trúc hemoglobin. Kết quả khác biệt so với các xét nghiệm trước đó cần được bác sĩ đánh giá dựa trên tình trạng sức khỏe tổng thể của bạn.

Xét nghiệm HbA1c (Hemoglobin A1c) đo phần trăm hemoglobin trong hồng cầu gắn với glucose. Kết quả này giúp theo dõi kiểm soát đường huyết dài hạn ở người mắc đái tháo đường type 2 và hỗ trợ đánh giá nguy cơ. Tuy nhiên, kết quả không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác mức đường huyết trung bình. Nhiều yếu tố có thể làm thay đổi tuổi thọ hồng cầu hoặc ảnh hưởng đến cách đo lường, khiến chỉ số cao hơn hoặc thấp hơn so với thực tế.

Theo NIDDK, bất kỳ tình trạng nào thay đổi tuổi thọ của hồng cầu đều có thể ảnh hưởng đến kết quả HbA1c. Hồng cầu sống trung bình khoảng 120 ngày. Nếu hồng cầu sống lâu hơn, glucose có nhiều thời gian gắn vào hemoglobin hơn, có thể làm kết quả cao hơn mức bình thường. Ngược lại, nếu hồng cầu bị phá hủy nhanh hơn, kết quả có thể thấp hơn.

Những thay đổi về tuổi thọ hồng cầu

Thiếu máu do thiếu sắt là một trong những yếu tố phổ biến có thể làm kết quả HbA1c cao hơn mức bình thường. Khi cơ thể thiếu sắt, quá trình tạo hồng cầu mới chậm lại, khiến các hồng cầu hiện có sống lâu hơn và tích tụ nhiều glucose hơn. Tình trạng thiếu vitamin B12 hoặc folate cũng có thể gây hiệu ứng tương tự. Khi được điều trị bổ sung sắt hoặc vitamin, kết quả HbA1c đôi khi giảm xuống dù mức đường huyết không thay đổi nhiều.

Ngược lại, các tình trạng làm rút ngắn tuổi thọ hồng cầu thường khiến kết quả thấp hơn mức bình thường. Mất máu cấp tính hoặc mạn tính, thiếu máu tan máu (hemolytic anemia), hoặc sau khi truyền máu đều có thể làm giảm chỉ số. Theo Mayo Clinic, mất máu gần đây hoặc truyền máu có thể khiến kết quả không chính xác trong một thời gian.

• Thiếu máu do thiếu sắt hoặc thiếu B12/folate: có thể làm HbA1c cao hơn mức bình thường
• Mất máu hoặc tan máu: thường làm kết quả thấp hơn
• Truyền máu gần đây: kết quả có thể không phản ánh đúng đường huyết của người bệnh
• Cắt lách (asplenia): hồng cầu sống lâu hơn, có thể tăng chỉ số

Bệnh thận mạn tính cũng là yếu tố quan trọng. Ở người suy thận, thiếu máu thường gặp do thiếu erythropoietin. Ngoài ra, ure máu cao có thể tạo ra hemoglobin bị carbamylated, ảnh hưởng đến một số phương pháp đo. Kết quả HbA1c ở nhóm này đôi khi thấp hơn mức phản ánh thực tế đường huyết, đặc biệt khi đang dùng thuốc kích thích tạo máu. Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể cân nhắc các chỉ số khác như fructosamine để đánh giá.

Thai kỳ là giai đoạn hồng cầu sống ngắn hơn bình thường (khoảng 90 ngày thay vì 120 ngày). Vì vậy, kết quả HbA1c có thể thấp hơn mức bình thường ở quý 2 và quý 3. Xét nghiệm này không được khuyến cáo dùng để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Thay vào đó, bác sĩ thường dùng đường huyết đói hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose.

Biến thể hemoglobin và các tình trạng di truyền

Một số người mang biến thể hemoglobin (hemoglobin variants) như HbS, HbC, HbE hoặc HbD. Những biến thể này phổ biến hơn ở người gốc châu Phi, Địa Trung Hải hoặc Đông Nam Á. Tùy thuộc vào phương pháp xét nghiệm mà phòng lab sử dụng, kết quả HbA1c có thể cao hơn hoặc thấp hơn mức thực tế. Theo NIDDK, nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh hồng cầu hình liềm, bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm bằng phương pháp khác không bị ảnh hưởng.

Trong trường hợp bệnh hồng cầu hình liềm đồng hợp tử hoặc một số thể thalassemia nặng, tuổi thọ hồng cầu ngắn và thường cần truyền máu, khiến HbA1c không còn là chỉ số đáng tin cậy để theo dõi kiểm soát đường huyết. Khi đó, bác sĩ sẽ ưu tiên theo dõi đường huyết thường xuyên hoặc dùng các chỉ số thay thế.

Để hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa HbA1c và chẩn đoán, bạn có thể tham khảo bài viết về HbA1c và chẩn đoán đái tháo đường.

Thuốc và các yếu tố khác

Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả. Erythropoietin (dùng trong suy thận) kích thích tạo hồng cầu mới, làm giảm tuổi thọ trung bình của hồng cầu và có thể làm HbA1c thấp hơn. Một số thuốc kháng virus hoặc thuốc điều trị HIV cũng có thể rút ngắn tuổi thọ hồng cầu. Liều cao vitamin C hoặc E đôi khi ảnh hưởng đến quá trình gắn glucose vào hemoglobin tùy theo phương pháp đo.

Các tình trạng khác như bệnh gan mạn tính, tăng bilirubin máu nặng, hoặc sử dụng opioid kéo dài cũng được ghi nhận có thể làm thay đổi kết quả ở một số người. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng không giống nhau ở mọi trường hợp và cần được đánh giá cá nhân hóa.

Kết quả HbA1c cũng có thể khác biệt giữa các phòng xét nghiệm do phương pháp đo khác nhau. Vì vậy, khi theo dõi dài hạn, nên xét nghiệm tại cùng một đơn vị nếu có thể. Bạn có thể tìm hiểu thêm về mối liên hệ giữa HbA1c và đường huyết lúc đói để có cái nhìn toàn diện hơn.

Khi nào cần lưu ý đặc biệt?

Nếu kết quả HbA1c khác biệt so với các xét nghiệm trước đó hoặc không khớp với mức đường huyết bạn tự đo, hãy trao đổi với bác sĩ. Những tình huống cần được đánh giá y tế bao gồm:

• Có tiền sử thiếu máu hoặc đang điều trị thiếu máu
• Bệnh thận mạn tính hoặc đang lọc máu
• Đang mang thai hoặc mới sinh
• Có biến thể hemoglobin hoặc thuộc nhóm dân tộc có nguy cơ cao
• Vừa truyền máu hoặc mất máu nhiều
• Đang dùng thuốc kích thích tạo máu hoặc một số thuốc đặc biệt

Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm đường huyết đói, nghiệm pháp dung nạp glucose, hoặc các chỉ số khác như fructosamine để đánh giá chính xác hơn. Việc theo dõi đường huyết tại nhà cũng rất hữu ích để đối chiếu.

Để biết thêm về tần suất nên xét nghiệm, bạn có thể xem bài viết về tần suất xét nghiệm HbA1c. Nếu quan tâm đến mục tiêu kiểm soát, hãy tham khảo mục tiêu HbA1c cho người đái tháo đường.

Xét nghiệm HbA1c vẫn là công cụ quan trọng và đáng tin cậy ở hầu hết mọi người. Tuy nhiên, nó không phải là chỉ số duy nhất. Bác sĩ luôn kết hợp với triệu chứng, tiền sử bệnh, các xét nghiệm khác và tình trạng sức khỏe tổng thể để đưa ra kết luận phù hợp. Nếu bạn đang theo dõi HbA1c định kỳ, hãy chia sẻ đầy đủ thông tin về các bệnh lý kèm theo và thuốc đang dùng để được giải thích kết quả chính xác nhất.

Việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng giúp bạn và bác sĩ tránh hiểu sai kết quả, từ đó điều chỉnh chế độ theo dõi và điều trị phù hợp hơn. Luôn trao đổi trực tiếp với nhân viên y tế khi có bất kỳ thắc mắc nào về kết quả xét nghiệm của mình.